W praktyce zamówień publicznych często powraca pytanie, czy w umowie można przewidzieć możliwość jej wypowiedzenia przez każdą ze stron – tak jak w zwykłych umowach cywilnoprawnych. Intuicyjnie wydawałoby się, że elastyczne rozwiązania są korzystne, bo sytuacja rynkowa, finansowa czy organizacyjna może się zmieniać. Jednak zamówienia publiczne funkcjonują w innym reżimie niż rynek prywatny, a swoboda stron jest tu istotnie ograniczona.
To właśnie w tym kontekście warto przywołać wnioski płynące z dwóch najnowszych orzeczeń: KIO 104/23 oraz KIO 3481/22. Oba wskazują jednoznacznie – umowy o zamówienie publiczne muszą być stabilne, a klauzule o swobodnym wypowiedzeniu są sprzeczne z istotą systemu zamówień publicznych.
Trwałość umowy jako fundament procesu zakupowego.
Trwałość relacji umownych jest jedną z podstawowych zasad, która ma chronić zarówno interes publiczny, jak i uczciwą konkurencję na rynku. W zamówieniach publicznych wykonawcy składają oferty, kalkulują ceny i ryzyka oraz przygotowują zasoby, zakładając, że umowa będzie realizowana w określonym czasie i na ustalonych warunkach.
Gdyby zamawiający mógł w dowolnym momencie – lub na podstawie nieprecyzyjnych przesłanek – zakończyć współpracę, wykonawca nie byłby w stanie racjonalnie przygotować oferty ani prowadzić działalności. Taka nieprzewidywalność uderzałaby nie tylko w przedsiębiorców, ale ostatecznie również w interes publiczny.
Dlaczego klauzule wypowiedzenia są ryzykowne?
Orzecznictwo Izby wskazuje, że klauzule umożliwiające rozwiązanie umowy bez szczególnych podstaw:
- tworzą fikcję „umowy warunkowej” lub „tymczasowej”,
- dają zamawiającemu przewagę niezgodną z zasadą równego traktowania,
- mogą prowadzić do obchodzenia ustawy Pzp,
- wpływają na kalkulację cen i poziom ryzyka po stronie wykonawców.
Co ważne, takie klauzule są niedopuszczalne nie tylko wtedy, gdy przyznają jednostronne prawo do wypowiedzenia zamawiającemu. Również symetryczne zapisy – pozwalające na wypowiedzenie każdej ze stron – są sprzeczne z zasadą trwałości stosunku obligacyjnego w zamówieniach publicznych.
Znaczenie dla konkurencji i rynku.
Rynek zamówień publicznych funkcjonuje prawidłowo tylko wtedy, gdy wykonawcy mają pewność, że umowy nie zostaną zerwane z przyczyn arbitralnych. Niepewność prawna i ekonomiczna prowadzi do:
- wzrostu cen ofert,
- ograniczonej liczby ofert,
- unikania udziału w przetargach przez wykonawców, którzy nie chcą ponosić niekontrolowanego ryzyka,
- obniżenia jakości usług i dostaw.
Stabilność kontraktów jest zatem nie tylko kwestią formalną, ale także ważnym elementem budowania profesjonalnego i konkurencyjnego rynku zamówień publicznych.
Wnioski dla zamawiającego:
- Nie wolno wprowadzać swobodnych klauzul wypowiedzenia.
Umowa publiczna może być rozwiązana tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie lub dopuszczonych przez prawo w ramach zmian umowy. - Zapisy umowne muszą być precyzyjne i weryfikowalne.
Każda przesłanka rozwiązania umowy musi być jasno opisana i oparta na obiektywnych kryteriach. - Trwałość umowy to również ochrona interesu publicznego.
Stabilna relacja umowna pozwala efektywniej gospodarować środkami publicznymi i ogranicza ryzyko zarzutów o naruszenie konkurencji. - Niedozwolone klauzule mogą prowadzić do odwołań.
KIO wielokrotnie unieważniała zapisy wypowiedzenia – zamawiający musi więc liczyć się z ryzykiem wznowienia lub opóźnienia postępowania. - Warto konsultować projekt umowy.
Zarówno radca prawny, jak i osoby odpowiedzialne za przygotowanie postępowania powinny każdorazowo zweryfikować zgodność klauzul z linią orzeczniczą.
Wnioski dla wykonawcy:
- Warto dokładnie analizować projekt umowy przed złożeniem oferty.
Jeśli pojawiają się klauzule „na żądanie”, „bez uzasadnienia” lub „z innych przyczyn leżących po stronie zamawiającego” – to sygnał ostrzegawczy. - Można zgłaszać zastrzeżenia jeszcze przed terminem składania ofert.
Wykonawca ma prawo domagać się modyfikacji SWZ/OPZ, jeśli klauzule naruszają zasadę trwałości umowy. - W razie odmowy zmiany zapisów – możliwe jest wniesienie odwołania.
Orzeczenia KIO wskazują, że wykonawcy skutecznie kwestionują takie zapisy. - Stabilność umowy to podstawa kalkulacji ceny i planowania zasobów.
Jeśli umowa przewiduje ryzyko łatwego rozwiązania, wykonawca powinien brać to pod uwagę przy ocenie opłacalności udziału w postępowaniu. - Warto dokumentować ryzyka i komunikować je zamawiającemu.
Ułatwi to dialog i może pomóc w negocjacjach zapisów umownych.
Klauzule umożliwiające wypowiedzenie umowy przez każdą ze stron są w zamówieniach publicznych postrzegane jako zagrożenie dla stabilności, konkurencyjności i przewidywalności rynku. Najnowsze orzecznictwo – w tym KIO 104/23 i KIO 3481/22 – potwierdza, że trwałość stosunku umownego jest jednym z fundamentów systemu Pzp.
Dlatego zarówno zamawiający, jak i wykonawcy powinni zwracać szczególną uwagę na zapisy dotyczące zakończenia umowy – bo to one często decydują o powodzeniu współpracy oraz bezpieczeństwie ekonomicznym obu stron.
